Dział O JURZE - Środowisko naturalne - Geologia
Wyżyna Krakowsko - Częstochowska jest fragmentem monokliny śląsko - krakowskiej, rozciągającej się na przedpolu Karpat. Od zachodu sąsiaduje z zapadliskiem górnośląskim, jego południowę granicę stanowi dolina Wisły będąca częścią zapadliska przedkarpackiego. Cała płyta zapada się pod kątem około 8 stopni w kierunku (pod osady) Niecki Miechowskiej. W części północnej Jura zbudowana jest z utworów mezozoicznych tworzących sztywną płytę o miąższności osadów do 400m, część południowa o bardziej skomplikowanej budowie została ukształtowana w trzeciorzędzie - orogeneza alpejska, tworzy ją cały zespół rowów i zrębów tektonicznych. Utwory starsze decydujące w znacznej mierze o cechach krajobrazu pokryte są płasko leżącymi osadammi trzecio- i czwartorzędu, które wypełniają obniżenia terenu, osiągając miąższność do 70m w pradolinie Przemszy.
Utwory geologiczne dzisiejszej Jury można podzielić na dwie zasadnicze części :
1. utwory znane z wierceń geol., nie spotykane w odkrywkach naturalnych bądź sztucznych
- są to głównie sfałdowane skały magmowe i wulkaniczne pochodzące z prekambru, kambru, ordowiku, syluru i dolnego dewonu
2. utwory znane z odkrywek - krótka charakterystyka poniżej
Utwory geologiczne dzisiejszej Jury można podzielić na dwie zasadnicze części :
1. utwory znane z wierceń geol., nie spotykane w odkrywkach naturalnych bądź sztucznych
- są to głównie sfałdowane skały magmowe i wulkaniczne pochodzące z prekambru, kambru, ordowiku, syluru i dolnego dewonu
2. utwory znane z odkrywek - krótka charakterystyka poniżej
Dewon, dolny karbon
Oceaniczne osady wapieni i dolomitów - słynne "czarne marmury" z Dębnika
Karbon
Stopniowo oceany ustępują, powstają płytkie morza i zalewiska, następuje bardzo intensywny rozwój roślin. W tym samym czasie trwa orogeneza hercyńska - mają miejsce znaczne ruchy tektoniczne i wzmożona erozja, której produkty pokrywają butwiejące szczątki roślin dając początek pokładom węgla - południowa część Jury.
Perm
Od końca karbonu, przez cały perm, aż do początku triasu cała Wyżyna beła obszarem lądowym. Miały wtedy miejsce bardzo intensywne procesy erozyjne, efektem których są piaskowce i iły o charakterystycznym czerwonawym zabarwieniu(perm często nazywany jest czerwoną pustynią) W dzisiejszej południowej części Jury często natkniemy się na skały pochodzenia wulkanicznego - porfiry, diabazy, melafiry czy tufity - są to świadectwa permskich zjawisk wulkanicznych.
Trias
W tym okresie Jurę stopniowo zalewało morze, które zasięg maksymalny przypada na środkowy trias. Wykształciły się wtedy bardzo charakterystyczne: wapienie muszlowe, oraz w efekcie licznych procesów mineralizacji powstają dolomity kruszconośne z bogatymi złożami rud srebra, cynku i ołowiu(galmanu) - okolice Olkusza, Sławkowa i Bukowna. Z górnego triasu pochodzą łupki,czerwone iły(kajper) i iłołupki(retyk).
Jura
Jura, to poza dolno jurajskimi limnicznymi i lagunowymi osadami piaskowców i iłów, postępujący zalew ciepłego morza jurajskiego. W górnej jurze powstają najbardziej charakterystyczne dla dzisiejszego krajobrazu wapienie skaliste i wapienie płytowe. Utwory te obfitują w liczne skamieniałe szczątki organizmów - głównie gąbek, jeżowców i amonitów zamieszkujących morza sprzed ~160 mln lat. Bardzo charakterystyczne jest czerwonawe, rdzawe zabarwienie utworów środkowej jury będące wynikiem występowania związków żelaza - syderytów. Podobnie współczesne produkty wietrzenia utworów jurajskich mają rdzawe zabarwienie.
Więcej o osadach jury znajdziesz w tekście: jurajskie skamieniałości
Więcej o osadach jury znajdziesz w tekście: jurajskie skamieniałości
Kreda
Był to okres stopniowego wynoszenia terenów dzisiejszej Wyżyny, zalewy morza kredowego obejmowały przede wszystkim część wschodnią Jury. Znaczna część osadów kredowych - margle, opoka kredowa została zerodowana.
Trzeciorzed
Mają wtedy miejsce dwa zasadnicze wydarzenia :
1. orogeneza alpejska w sposób zasadniczy kształtująca południową część Jury - powstają Rów Krzeszowicki i Garb Tenczyński o typowej zrębowej budowie, oraz w czasie zalewu mioceńskiego znaczna część obniżeń zostaje wypełniona grubą warstwą utworów ilastych. W części północnej tworzy się rzeźba krawędziowa (kuesty).
2. bardzo intensywny rozwój powierzchniowej rzeźby krasowej i jaskiń, w dużej mierze decydujący o dzisiejszej morfologii terenu.
1. orogeneza alpejska w sposób zasadniczy kształtująca południową część Jury - powstają Rów Krzeszowicki i Garb Tenczyński o typowej zrębowej budowie, oraz w czasie zalewu mioceńskiego znaczna część obniżeń zostaje wypełniona grubą warstwą utworów ilastych. W części północnej tworzy się rzeźba krawędziowa (kuesty).
2. bardzo intensywny rozwój powierzchniowej rzeźby krasowej i jaskiń, w dużej mierze decydujący o dzisiejszej morfologii terenu.
Czwartorzęd
Uogólniając można powiedzieć, że był to najchłodniejszy okres w dziejach Jury. W czasie licznych zlodowaceń (poza najpopularniejszą teorią o 4 głównych zlod. część świata naukowego przychyla się do poglądu o 9-11 zlod. na terenie dzisiejszej Polski) Wyżyna (północna)była wolna od lądolodu, ale pozostawała pod jego silnym oddziaływaniem, czego efektem jest warstwa osadów rzecznolodowcowych osiągająca miąższność do 70m, oraz w części południowej i wschodniej, kilkumetrowe osady lessów.